Mavimsi türde ve açık tonlu gri renkte olup kırılgan metal çeşitlerinden biridir. Geçiş elementlerinden biridir. Özellikle metal üretiminde sıklıkla kullanılmaktadır. Şekillendirilebilmesi için 120 dereceye kadar ısıtılması gereklidir. Periyodik cetveldeki simgesi Zn olup ilk defa 1746 yılında keşfedilmiştir. Çinko madeninin tamamen eriyebilmesi için gereken sıcaklık 419,5 derecedir. Dökülmüş formda oldukça sert ve kırılgan bir yapıya sahiptir.

 

Çinko Nedir?

Kullanım bakımından demir türevi metaller arasında yer alan Alüminyum ve Bakır madenlerinden sonra gelen en değerli madenler listesinde üçüncü sıraya sahiptir. En önemli üç maden; demir ve çelik madenlerinin korozyon odaklı dirençlerin yükseltilmesinde kullanıldığı gibi döküm sanayisinde de uygulanan özel alaşım üretiminde de kullanılmaktadır. Aynı zamanda Pirinç alaşımının yapımı sırasında da kullanılmaktadır. Çinko madeni bunların yanı sıra; çinko plaka yapılarının üretimi ve kalıplaştırılması, çatı yalıtım ve çatı kaplama malzemelerinin üretimi, kalıplandırılması ve şekillendirilmesinde ve lastik sanayisinde de kullanılmaktadır. Ticari potansiyelleri açısından Çinko ve Çinko türevi tüm alaşımların üretiminde herhangi bir gerileme yoktur. Uygulama bakımından diğer ana madenler dışında bir rekabet olmasına karşın Çinko madeninin önemi hiçbir zaman düşmemektedir.

Çinko Buluş ve Kullanım Tarihçesi

İlk kez 1746 yılında keşfedildiği kaynaklara geçse de aslında ilk kullanım zamanı Milattan Önce 2000’li yıllara kadar uzanmaktadır. Alaşım madeni olarak kullanılması; ilk defa M.Ö 2000 yıllarında olmuştur. Bu tarihlerde hem Çinliler hem de Romalılar tarafından Pirinç madeni üretmek için kullanılmıştır. Kayıtlara geçmiş ve bilinen en eski Çinko kalıntıları ilk defa Romanya’da keşfedilmiştir. Arkeolojik kazılarda yapılan keşifler sonucunda bir heykel parçasında analizler gerçekleştirilmiş olup, heykelin parçasının tam olarak %87,5’inin sadece Çinko madeni kullanılarak üretildiği saptanmıştır. Geriye kalan oranlarda ise %11,5 oranında Kurşun, %1 oranında da Demir madeninden oluştuğu belirlenmiştir.

Milattan Sonda 1000 ve 1300 yılları arasında ise Hindistan’da bir tür metal olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. 14. Yüzyılda Hindistan’ın gerçekleştirdiği ticaretlerde sıklıkla tercih edilen değerli madenlerden biridir. Çinko madeni üzerinde kayıtlara geçmiş ilk bilimsel araştırmalar ise 1490 – 1541 yılları arasında gerçekleştirilmiş olup o dönemin ünlü bilim adamlarından Paracelsus’un imzasını taşımaktadır. Avrupa’nın pazarlarında kullanılmaya başlanması ise ilk defa 17 ve 18. Yüzyıl arasında olduğu bilinmektedir. Çinko madeninin bulunduğu – çıkartıldığı yerlerde genelde Kurşun, Bakır, Gümüş, Altın ve Demir madenleri de yer almaktadır. Bulunan Çinko konsantrelerinde Klor ve Flor var ise bu istenmeyen iki ana empüritedir.

Çinko Rezervleri

1984 senesinin kayıtlarına bakıldığında dünyada yer alan toplam Çinko rezervinin 290 milyon ton dolaylarında olduğu bilinmektedir. 1984 – 1993 seneleri arasında bu rezervlere 108.7 milyon ton daha eklenmiştir. 1994 yılında ise toplam 330 milyon tondur. Günümüzde toplam çinko kaynaklarına bakıldığında – dünya genelinde 1.8 milyar ton olduğu bilinmektedir. Ekonomik olmayan kaynaklar da hesaplanacak olursa dünya toplam çinko rezervi 4.4 milyar tonu aşmıştır. 1995 senesinde toplam 52 ayrı ülke Çinko madenini üst düzeyde çıkarmış olup bu ülkelerin sadece 6 tanesi toplam Çinko üretiminin 3/2’sini tek başına sağlayabilmektedir. ILZSG verilerine bakıldığı zaman dünyanın en büyük Çinko üreticisi ülkesinin Kanada olduğu gözlemlenmiştir. Kanada’nın 1995 yılı Çinko üretim raporlarına bakıldığında toplam Çinko üretiminin 1.1 milyon tonu aştığı belirtilmektedir. Kanada’dan sonra gelen ikinci ülke ise Çin’dir. Ardından sırasıyla Avustralya, Peru, Meksika ve ABD gelmektedir.

Çinko Nerelerde Kullanılır?

Nikel – Çinko karışımı elde edildiğinde akü sanayisinde kullanılması oldukça yaygındır. Bunun yanı sıra en çok çatı kaplama ve çatı izolasyon madeni olarak kullanılmaktadır. Çatı uygulamaları, levhaların kaplama malzemesinde, kıymetli türdeki tüm cevherlerin ayrıştırılmasında ve bileşeni olarak kullanılmasında yaygın kullanım alanı vardır. Ayrıca Pirinç, Galvaniz, Alüminyum, Bakır, Magnezyum gibi pek çok değerli metalin oluşturulmasında da alaşım madeni olarak yani hammadde ürünü olarak da kullanılmaktadır. Otomobil sanayisindeki dökme kalıplardaki önemini de unutmamak gerekir. Diğer alanlardan bazılarını da listeleyecek olursak;

  • Alaşım elementi olarak
  • Elektropozitif maden olarak
  • Çeliğin dayanıklılaştırılmasında
  • Korozyona karşı çelik vb ürünleri dayanıklılaştırılmasında
  • Bronz alaşımında
  • Pres döküm sanayisinde
  • Hammadde olarak
  • Kolavent bağı olarak
  • Siyanür ve halojenleri bileşik hale getirmek

Çinko Özellikleri Nelerdir?

En çok kullanılan ilk 3 madenden biridir. Çinko madeni dünya genelinde ve doğada en fazla bulunmaya devam eden ilk 23 madenlerden biridir. En yaygın kullanım alanına sahiptir. Toplam 6 ayrı Çinko minerali türü vardır. Sülfürler, Sülfatlar, Karbonatlar, Silikatlar, Oksitler gibi sınıflandırılan Çinko türleri mevcuttur. Yer kabuğunda bulunan Çinko doğrudan çıkartılmaz. Genelde karbonatlı, sülfürlü, nabit, silikatlı ve oksitli olarak çıkartılır. Oldukça kolay oksitlenebilen bir madendir. 30 elektron sayısına sahip olup geçiş metali grubunda sınıflandırılmaktadır. Keşfeden bilim adamının adı Andreas Sigismund Marggaf’tır. Kimyasal bakımdan aktif olması nedeni ile pek çok metal türünün alaşım maddesi olarak kullanılmaktadır. Demire nazaran daha fazla negatif değere sahiptir.

Kaynak:

https://www.mta.gov.tr/v3.0/bilgi-merkezi/cinko#:~:text=%C3%87inko%20kullan%C4%B1m%20a%C3%A7%C4%B1s%C4%B1ndan%20demir%20d%C4%B1%C5%9F%C4%B1,ile%20pirin%C3%A7%20ala%C5%9F%C4%B1mlar%C4%B1n%20yap%C4%B1m%C4%B1nda%20kullan%C4%B1lmaktad%C4%B1r.

http://www.maden.org.tr/meslegimiz/oik639.pdf